Soruşturma Evresi Nedir?
Soruşturma Evresi, bir suç şüphesinin yetkili makamlarca öğrenilmesinden iddianamenin mahkemece kabulüne kadar geçen evredir (CMK m. 2). Bu evrede hakkında işlem yapılan kişi "şüpheli" sıfatını taşır.
Soruşturmanın amacı, kamu davası açılmasına yer olup olmadığına karar verilebilmesi için delillerin toplanmasıdır. Ceza yargılamasının genel çerçevesi için bkz. Ceza Hukuku ve Ceza Yargılaması.
Soruşturma Nasıl Başlar?
- İhbar veya şikâyet: Suça ilişkin ihbar ve şikâyetler Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa yapılabilir (CMK m. 158).
- Resen öğrenme: Cumhuriyet savcısı, bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli herhangi bir yolla öğrenir öğrenmez işin gerçeğini araştırmaya başlar (CMK m. 160).
- Şikâyete bağlı suçlar: Bu suçlarda soruşturma yapılabilmesi mağdurun şikâyetine bağlıdır. Şikâyet, zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla, fiilin ve failin kim olduğunun öğrenildiği günden itibaren altı ay içinde yapılmalıdır (TCK m. 73). Şikâyete bağlı hakaret suçunda ise şikâyet süresi, her ne suretle olursa olsun fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez (TCK m. 73/2).
İhbar veya şikâyet konusu fiilin suç oluşturmadığı herhangi bir araştırma yapılmasına gerek olmaksızın açıkça anlaşılıyorsa ya da ihbar ve şikâyet soyut ve genel nitelikteyse, soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verilir; bu durumda şikâyet edilen kişiye şüpheli sıfatı verilemez (CMK m. 158/6).
Soruşturmayı Kim Yürütür?
Soruşturma, Cumhuriyet Savcısının yönetim ve denetiminde yürütülür. Kolluk görevlileri, savcının emri ve talimatı doğrultusunda adli görev yapar (CMK m. 161).
Savcı, şüphelinin yalnızca aleyhine değil lehine olan delilleri de toplamak ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür (CMK m. 160/2).
Soruşturmanın Temel Özellikleri
- Gizlilik: Kanunda aksi belirtilmedikçe ve savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla soruşturma evresindeki işlemler gizlidir (CMK m. 157).
- Dosyayı inceleme: Müdafi soruşturma dosyasını inceleyebilir ve istediği belgelerin örneğini harçsız alabilir. Bu yetki, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecekse savcının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir; ancak kısıtlama kararı yalnızca kanunda tek tek sayılan suçlara (ör. kasten öldürme, uyuşturucu madde ticareti, suç örgütü kurma) ilişkin soruşturmalarda verilebilir (CMK m. 153/2). Kısıtlama; yakalanan kişinin ve şüphelinin ifadesini içeren tutanaklar, bilirkişi raporları ve şüphelinin hazır bulunmaya yetkili olduğu işlemlere ilişkin tutanaklar için uygulanamaz. İddianamenin kabulünden itibaren müdafi dosyanın tamamını inceleyebilir.
- Koruma tedbirleri: Gözaltı, arama, el koyma, adli kontrol ve tutuklama gibi tedbirler bu evrede uygulanabilir. Gözaltı kararını Cumhuriyet savcısı, tutuklama ve adli kontrol kararlarını ise savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimliği verir; ayrıntılar için bkz. Tutuklama ve Tutuklamaya İtiraz.
- İfade alma: Şüpheliye ifadesinden önce hakları bildirilir; susma hakkı ve müdafi yardımı bu evrenin temel güvenceleridir. Ayrıntılar için bkz. Şüpheli Hakları ve İfade Verme.
Uzlaştırma
Kanunda uzlaştırma kapsamında sayılan suçlarda, soruşturma evresinde şüpheli ile mağdur arasında uzlaştırma yoluna gidilir (CMK m. 253). Uzlaşma sağlanır ve edimler yerine getirilirse şüpheli hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir.
Soruşturma Nasıl Sonuçlanır?
Soruşturma sonunda Cumhuriyet savcısı, toplanan delillere göre aşağıdaki kararlardan birini verir:
İddianame (CMK m. 170)
Toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı İddianame düzenler ve görevli mahkemeye gönderir. Mahkeme iddianameyi on beş gün içinde inceleyerek eksiklik görürse iade edebilir (CMK m. 174). İddianamenin kabulüyle kovuşturma evresi başlar.
Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar (CMK m. 172)
Kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilemezse veya kovuşturma olanağı yoksa savcı Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar verir. Uygulamada bu karar kısaca "KYOK" olarak anılır.
- Karar, suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir; kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir.
- Suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m. 173). Bu süre önceden on beş gündü; 7499 sayılı Kanun'la 1 Haziran 2024'ten itibaren iki hafta olarak uygulanmaktadır.
- Kovuşturmaya yer olmadığına dair karardan sonra kamu davası açılabilmesi için yeni delil ortaya çıkması ve bu konuda sulh ceza hâkimliğince karar verilmesi gerekir.
Kamu davasının açılmasının ertelenmesi (CMK m. 171)
Uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere, üst sınırı üç yıl veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlarda savcı, yeterli şüphe bulunsa bile kamu davasının açılmasını beş yıl süreyle erteleyebilir. Bunun için şüphelinin daha önce kasıtlı bir suçtan hapis cezasına mahkûm olmamış bulunması, ertelemenin şüpheliyi suç işlemekten alıkoyacağı kanaati, ertelemenin şüpheli ve toplum bakımından dava açılmasından daha yararlı olması ve zararın tamamen giderilmesi koşulları birlikte aranır. Erteleme süresi içinde kasıtlı bir suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir; işlenirse kamu davası açılır. Örgüt suçları, kamu görevlisinin görevi sebebiyle veya kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda bu kurum uygulanmaz.
Önödeme ve seri muhakeme usulü
Kanunda sayılan bazı suçlarda soruşturma, dava açılmadan önödeme (TCK m. 75) veya seri muhakeme usulü (CMK m. 250) ile de sonuçlandırılabilir. Bu usullerin uygulanıp uygulanamayacağı, suçun türüne ve kanundaki koşullara göre belirlenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Soruşturma evresi ne zaman sona erer?
Soruşturma evresi, iddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle sona erer ve kovuşturma evresi başlar. Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmesi hâlinde ise soruşturma bu kararla sonuçlanır.
Soruşturma dosyası neden incelenemiyor?
Soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek hâllerde hâkim, dosyayı inceleme yetkisine kısıtlama getirebilir. Kısıtlama kararı olsa bile şüphelinin ifade tutanakları ve bilirkişi raporları gibi belgeler incelenebilir.
Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara nasıl itiraz edilir?
Suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde, kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir (CMK m. 173).
Şikâyetten vazgeçilirse soruşturma sona erer mi?
Şikâyete bağlı suçlarda şikâyetten vazgeçme, kural olarak soruşturmanın sona ermesi sonucunu doğurur. Şikâyete bağlı olmayan suçlarda ise soruşturma, şikâyetten vazgeçilse de resen devam eder.
Soruşturma evresinde avukat bulundurmak zorunlu mudur?
Kural olarak zorunlu değildir; şüpheli dilerse müdafi yardımından yararlanabilir. Ancak kanunda sayılan hâllerde, örneğin şüphelinin çocuk olması, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz olması ya da alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçtan soruşturma yürütülmesi hâlinde, talep aranmaksızın müdafi görevlendirilir (CMK m. 150). Tutuklama istenildiğinde de şüpheli, kendi seçeceği veya baro tarafından görevlendirilecek bir müdafiin yardımından yararlanır (CMK m. 101/3).
Bu içerik, İstanbul Barosu'na kayıtlı Av. Burak Aylı tarafından yürürlükteki mevzuat esas alınarak hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.